BOŞANMANIN EŞLERLE İLGİLİ SONUÇLARINDAN

MADDİ TAZMİNAT

Boşanmanın bir çok hukuki sonuç ortaya koymakta olduğu aşikardır. Ancak biz bu makale de eşler arasında ki sonuçlarından biri olan maddi tazminatı tüm unsurlarıyla ve dava süreciyle işledik. Boşanma da evlilik gibi, çiftlerin tüm hayatlarına etki edecek bir hadisedir. Bu sebeple, davacı tarafın eşinin kusur veya kusurlarından kaynaklı boşanması durumunda; hayatının tamamında oluşacak olan maddi zararların tazminini kolaylaştırmayı hedefleyerek bu konu üzerinde detaylı çalıştık. Yargı süreçlerinde oluşmuş içtihatları, emsal kararları, bu alanda yazılan kaynakların içeriklerini analiz ederek çalışmamız hazırlanmıştır. Evliliğin bir ömür olacağı gayesiyle evlenen ve bu düşünceyle yaşamlarına yön veren çiftlerin boşanma ile maddi zararları büyük olmaktadır. Tazminat hukukunda boşanmaya ilişkin özel hükümler dikkate alınarak, çiftlerin oluşan zararlarının tazminin hangi maddi hukuk ve usul hukuku kapsamında olacağını ortaya koymuş olduk.

Giriş

Aile toplumun en küçük yapı taşını oluşturmaktadır ve toplumlar adına önemi tartışılamayacak kadar önemlidir. Ancak aile ortamında sağlık, mutlu yaşama imkanı yok boşanma kaçınılmaz bir hal alacaktır. Bu sebepledir ki boşanma da evlenme gibi bir haktır. Boşanmanın asıl amacı, eşlerin geçmişteki anlaşmazlıklarını düzenlemek veya tartışmak değil, anlaşamayan eşlerin kendi gelecekleri için bir çözüm bulmaktır. Ülkemiz de ki evlilik süreçleri dikkate alındığı zaman, eşlerin boşanma sürecine gelene kadar birbirlerini yıpratıcı fiiller de bulundukları gözlenmektedir. Anlaşmalı veya çekişmeli boşanma boşanma sürecine giren taraflar ise bu durumda haklarını bilmek ve hukuk düzeninin kendilerine sağladıkları imkanlardan faydalanmak isteyeceklerdir. Çalışmamızda öncelikle, tazminat kavramı, maddi tazminatın hukuki niteliği, amaçlarından bahsedilecek. Maddi tazminatın istenebilme şartları, maddi tazminat miktarları, ödenme biçimleri, maddi tazminatın azaltılması, arttırılması, kaldırılması, tarafları, istenmesinde zamanaşımı süreleri ve bu davalarda görevli ve yetkili mahkeme tek tek anlatılmıştır. Ayrıca, Yargıtay kararlarından örnekler verilecektir.

1. Maddi Tazminattın Tanımı, Amacı, Hukuki Niteliği

Tazminat talep etme hakkı TMK. Madde 174/1 hükmünce, “Mevcut veya beklenen menfaatleri boşanma yüzünden zedelenen kusursuz veya daha az kusurlu tarafın, kusurlu taraftan uygun bir maddi tazminat talep etme hakkı” şeklinde düzenlemektedir. Boşanmanın eşlerle ilgili sonuçlarından olan maddi tazminat için özel bir hüküm yer almamaktadır. BK. Genel Hükümler Kapsamında md.41 vd. düzenlenmiş olan haksız fiilden kaynaklanan maddi tazminat ile boşanma hakkındaki maddi tazminat özellikleri açısından farklıdır. TMK. Madde 174’de yer alan maddi tazminat aile hukuku içinde yer aldığından aile hukukuna özgü bir tazminattır. Bu tazminat evlilik ilişkisinin boşanma ile ortadan kaldırılma şartına bağlanmıştır. Evlenme ilişkisi yoksa tazminatta yoktur. Bu nedenle evlilik ilişkisinin olmadığı ilişkilerde bu tazminat uygulanmayacaktır. Bu tazminatın miktarı boşanma hukukunun ilkelerine göre belirlenmiştir. Ayrıca kusur veya daha az kusur boşanma hukuku ilkelerine göre belirlenmelidir. BK’nın düzenlediği Ölüme neden olma halinde tazminat, cismani zarardan doğan tazminat da matematiksel olarak hesaplanma imkanı varken boşanma halindeki tazminatta hesaplama imkanı bulunmamaktadır. Bu sebeple kanun koyucu, “ uygun bir maddi tazminat” olacağını düzenlemiştir. Boşanma halinde maddi tazminatın amacı, boşanma nedeniyle kusursuz veya daha az kusurlu taraf bakımından ortaya çıkan zararı gidermektedir. Boşanma sonrasında eşin bu talebi, evlilikteki hayat standardının boşanmadan sonra da devam ettirilmesine yöneliktir. Maddi tazminat alacağı, başkasına temlik edilebilir veya zarara uğrayan kimsenin ölümü halinde mirasçılara geçer. Talep sahibi, hakkından tümüyle veya kısmen vazgeçebilir. Maddi tazminat, manevi tazminat ve yoksulluk nafakası boşanmada talep üzerine karara bağlanması gereken hukuki sorunlardır. TMK’da M. 178 hükmü ile boşanma kararından sonra maddi tazminat talebinin ileri sürüleceği görülmektedir.

2. Maddi Tazminatın Talep Edilebilmesinin Şartları

Maddi tazminata hükmolunabilmesi için; Boşanmaya Karar Verilmiş Olunması, Boşanma Yüzünden Davacının Maddi Zarara Uğramış Olması, Maddi Zararın Boşanma Sonucu Doğmuş Olması, Davacı Boşanmada Kusursuz Veya Daha Az Kusurlu Olması ve Davalı Tarafın Kusurlu Olması gerekmektedir.

a. Boşanmaya Karar Verilmiş Olunması

TMK. M.174/1 hükmünde, “ boşanma yüzünden” ifadesiyle maddi tazminat takdirinde boşanmaya karar verilmiş olması gerektiği belirtilmiştir. Maddi tazminat boşanmaya dayalı bir hak olduğu için bu talebin kabulünde boşanma kararına ihtiyaç vardır. Boşanmanın reddedilmesi, ayrılığa karar verilmesi gibi hallerde maddi tazminata hükmedilmesi mümkün olmayacaktır

b. Talep Edilmiş Olma Şartı

Talep olmadan hakim re’sen tazminata hükmedemez(HUMK. m. 74). Ayrıca, taleple bağlılık kuralı (talepten fazlaya hükmetme yasağı) uyarınca tazminat belirlenirken istem miktarı aşılamaz. Maddi tazminat davalarında fazlaya ilişkin hakların saklı tutulması diye bir kavram söz konusu olmayacağı gibi, ne istenecekse belirtilmelidir. Hakimin istenilen miktarı aşması söz konusu olmayacağı gibi, fazlaya ilişkin hakları saklı tutması da imkansızdır. Maddi tazminatın yabancı para esas alınarak yapılması da imkansızdır. Zira ortada yabancı para üzerinden yapılmış bir sözleşmeden kaynaklanan bir dava söz konusu değildir . Maddi tazminat talebinde bulunma, kişiye sıkı sıkıya bağlı haklardan olduğundan bizzat hak sahibi yani boşanma sonucu maddi zarara uğrayan taraf ileri sürebilir. Talep sahibi bu haktan tamamen veya kısmen vazgeçebilir .

c. Boşanma Yüzünden Davacı Maddi Zarara Uğramış Olmalı

Maddi zarar, bir kimsenin malvarlığında rızası dışında meydana gelen azalmadır. Bu zarar, malvarlığının aktifinin azalmasından, mahrum kalınan kardan veya pasifin artmasından kaynaklanabilir. Maddi zarar, doğrudan-dolaylı-yansıma, mevcut-mustakbel-muhtemel nitelikte olabilir. TMK. M. 174/1 hükmü, boşanma yüzünden meydana gelen maddi zararı " mevcut veya beklenen bir menfaatin boşanma yüzünden zedelenmesi" olarak ifade etmiştir. Kanunda ifade edilen bu soyut, yoruma açık kavramlar miktarın belirlenmesinde hakimin takdir yetkisini ortaya çıkaracaktır. Mevcut veya beklenen menfaat kavramından, evlilik birliğinin sürdüğü dönemlerde normal koşullar altında bir eşin, diğer eşten yapılmasını bekleyebileceği makul, ciddi ve sürekli olan menfaatlerdir. Menfaatlerin belirlenmesinde; kusursuz, kabahatsiz ola eşin eğitim düzeyi, yaşı itibariyle evlenme şansını kaybetme oranı ve ileri sürüle isteğin başka bir yolla karşılanmasının mümkün olup olmadığının değerlendirilmesi gerekecektir. Mesela; mirasçı olma hususunda beklenen hakkı olan boşanmış eş, boşanma olmasaydı, diğer eşin mirasçısı olacağını, yakın bir gelecekte mirasın açılması ihtimali olduğunu, miras payını beklemede haklı olduğunu ispatlamalıdır.

d. Maddi Zarar Boşanma Sonucu Doğmuş Olmalı

Boşanma nedeniyle maddi tazminat isteyen tarafın mevcut ve beklenen yararı hukuka aykırı bir eylem sonucu kaybedilmiş olmalıdır. Hukuka aykırılık kavramından; “zarar gören değeri korumak için hukuk düzeninin yasakladığı bir davranışta bulunmak” anlaşılmalıdır. Hukuka aykırılık, hukuk düzeninin kişileri zarardan korumak amacıyla koyduğu- herkese hitap eden emirlerin ve yasaların çiğnenmesidir. Bir eşin zinası, eşinin hayatına kast etmesi, eşinin bedensel ve ruhsal varlığını tehlikeye düşürmesi, onur kırıcı davranışları gibi eylemler hukuka aykırı eylemlerdir.

e. Davacı Boşanmada Kusursuz Veya Daha Az Kusurlu Olmalı

Maddi tazminat isteyen tarafın boşanmada kusursuz veya daha az kusurlu olması gerekir. Maddi tazminat isteyen eş karşı tarafın kusuru nedeniyle boşanmaya karar verildiğini ispatlanmalıdır . Tazminat isteyen eşin boşanmaya sebep olan eylemi iradi olmalıdır. Akıl hastalığı sebebiyle açılan boşanma davasında, akıl hastası olan eşten maddi tazminat istenilmesi olanaksızdır . Buradaki kusursuzluk tam bir kusursuzluk hali olmayıp, kusursuzluğun tespitinde bakılacak olan husus tazminat isteyen eşin boşanma sebebinde kusurunun bulunup bulunmadığı, tazminat talep edenin kusuru ile boşanma sebebinin oluşması arasında uygun bir illiyet bağının bulunup bulunmadığıdır . Tazminat isteyen tarafın kusuru, boşanmaya sebep olan olaylara oranla tali(ikinci) derecede ise, örneğin eşi zina yapan kadının yatak odasını ayırması gibi durumlar var ise hakim tazminata karar verebilir. Hakim, tali kusuru müterafik kusur sayarak BK 44’e göre tazminatın indirilmesine gidebilir. Kusurlu taraftan maddi tazminat isteyen eş, kusursuz veya daha az kusurlu ise maddi tazminat verilmeli, eşit kusurlu , ağır kusurlu, tam kusurlu ise maddi tazminat istemi reddedilmelidir.

f. Davalı Taraf Kusurlu Olmalı

Davalı tazminat istenen taraf boşanmada kusurlu olmalıdır. Tazminat istenen tarafa akıl hastalığı gibi iradi olmayan sebeplerle kusur yüklenemiyorsa tazminat talebi reddedileceği gibi, eşit kusurlu olması halinde de talep reddedilecektir. Aranan kusur boşanma sebebinde etkili olan kusur olup, kusurun ağır olması şart değildir . Kusurun tespitinde evlilik öncesi veya sonrası olaylar değil, evliliğin devamı boyunca meydana gelen olaylar esas alınır . Mutlak boşanma nedenleri olan zina(TMK.m. 161), hayata kast, pek kötü veya onur kırıcı davranış(TMK.m.162) nedenleri ile terk(TMK.m.164) varlığının kanıtlanması halinde boşanmaya karar verileceğinden, davalı eş kusurlu sayılacaktır. Hiçbir sebep yokken, eylemli üç yıl ayrı yaşama süresinden (TMK 166/son) yararlanmak için boşanma davası açılması kusur oluşturur.

g. Boşanma İle Maddi Zarar Arasında Uygun İlliyet Bağı Bulunmalı

Boşanma ile ortaya çıkan ve çıkma ihtimali olan maddi zarar ile boşanma arasında illiyet bağı bulunmalı, yani boşanma sonucu tazminat talep eden zarara uğramış olmalıdır. Kusurlu eşin boşanmaya sebep olan davranışı dikkate alınmalıdır. Aile refahına ve aile birliğine yönelik kusurlu davranışlar, boşanmaya sebebiyet verdiğinden gerçekleşen zararın doğmasına sebep olmuş olacaktır ve bu anlamda her ne kadar maddi tazminatın sebebi boşanma gibi görünse de aslında boşanmaya sebep olan davalı eşin kusurlu davranışıdır. Bu nedenle evliliğin devamı boyunca meydana gelen olaylar esas alınmalıdır. Maddi tazminat isteyen taraf, boşanmaya ve yarar kaybına davalı tarafın kusurlu davranışlarının neden olduğunu ispatlarsa illiyet bağı kurulmuş olacaktır.

3. Maddi Tazminatın Miktarının Belirlenme Esasları

TMK.m.174/I’ de davacının uygun bir miktarda maddi tazminat isteyebileceğini belirtmiş, tam olarak somut bir ölçü getirmemiştir. Bunun sebebi ise bu konuda tam olarak matematiksel bir hesaplamanın mümkün olmamasıdır. Ayrıca madde lafzından davacı tarafın tüm zararlarının karşılanmasının şart olmadığı sonucuna ulaşılabilir. Hakim maddi tazminat miktarını belirlerken takdir yetkisini hakkaniyet ilkesine göre kullanacak, tazminat miktarının belirlenmesinde BK.m.43/I ’teki genel hüküm olan olayın özelliklerine ve failin kusur derecesine göre takdir yetkini kullanacaktır . Boşanma halindeki maddi tazminat, kusursuz veya daha az kusurlu tarafın haksız olarak boşanma ile yüz yüze gelmesi sonucu, katlanmak zorunda kaldığı maddi zorluklar ve kayıpların karşılığıdır. Zararın miktarı ise boşanma yüzünden evlilik birliği sona erdiği için artık kullanma olanağı kalmayan ve ileride kavuşması ihtimali ortadan kalkan yararlar kadar olacaktır. TMK.m.174’te uygun bir tazminat öngörülmüş, tazminat miktarı belirlemede tazminat hukukunun kabul ettiği tarafların sosyal ve ekonomik durumları, ekonomik koşullar, paranın satın alma gücü gibi nedenler ile TMK.4 maddesindeki hakkaniyet ilkeleri gözetilecektir. Nitekim Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 27.05.1992 tarih, 2- 255/352 sayılı kararında boşanma yüzünden kaybedilen yararın, evlilik birliğinin sürdüğü dönemde normal koşullar altında, diğer eşten yapmasını bekleyeceği ölçüde, makul, ciddi ve sürekli olması gerektiğini ifade etmiştir. Maddi tazminatı belirlemede kabul edilen ölçütler şunlardır; toplumun genel yapısı ve yaşam koşulları, tarafların evlilik birliği içindeki durumları ile sahip oldukları olanaklar, maddi tazminat talep eden taraf açısından zedelenen menfaatlerin varlığı, eğitim düzeyi, yaş itibariyle yeniden evlenme şansını kaybetme oranı, evliliğin devam süresi, tarafların boşanmadaki kusur dereceleri, boşanma sebebiyle diğer eşin sosyal güvenlik kuruluşunun imkanlarından yoksun kalması (kıdem tazminatı, tedavi yardımı, sosyal tesislerden yararlanma vb.), oturdukları evin yeri ve özellikleri, aile bireylerinin barınma, beslenme, eğitim gibi yaşam özellikleri, eşlerin çalışıp çalışmadıkları ve gelirleri, ortak malların idare ediliş biçimi, eşin işyerinde çalışıyor ise boşanma nedeniyle işsiz kalması, davacının eşine güvenerek öğreniminden ve işinden ayrılmış olması, istenilen tazminatın başka bir yerden karşılanması olanağının bulunup bulunmadığı, kusur durumu ile davacı tarafın varsa daha az olan kusuru, tarafların sağlığı, çocuklara bakmakla yükümlü olup olmadıkları, yaşlarını bir arada değerlendirerek özellikle ileriye dönük geçim çıkarları göz önünde tutulmalıdır.

4. Maddi Tazminatın Ödenme Şekli ve Faiz

Maddi tazminat, ayni veya nakdi şekilde olabilir. Ayni tazminat ödenmesi için tarafların bu hususta anlaşmış olmaları gerekir. Hakim, muayyen şeylerin verilmesi şeklinde ayni veya muayyen bir miktarın ödenmesi şeklinde nakdi olarak maddi tazminata hükmedebilir. TMK.m.176’ya göre maddi tazminatın, toptan veya durumun gereklerine göre irat biçiminde ödenmesine karar verilebilir. Buradaki kriter tarafların sosyal ve ekonomik durumları ile somut olayın özellikleridir. Maddi tazminatın toptan veya irat biçiminde ödenmesine karar verilirse de taksit şeklinde ödenmesine karar verilemez.Yargıtay, boşanmanın eki niteliğinde olan hükmedilecek tazminatların ödenme biçiminin TMK.’nın 176. maddesinde açıklandığını, bu maddeye göre maddi tazminatın toptan veya irat biçiminde, manevi tazminatın ise sadece toptan olarak ödenmesine karar verilebileceğini, mahkemece yasada belirtilen ödeme biçimi dışına çıkarılarak hükmedilecek maddi ve manevi tazminatın taksit şeklinde ödenmesine karar verilmesinin doğru olmadığını kararlarında belirtmiştir . Taraflar arasında bir anlaşma yoksa maddi tazminat Türk parası olarak ödenir . Maddi tazminatta faiz boşanma kararının kesinleşme tarihindeki kanuni faiz oranına göre takdir edilir . Zira maddi tazminat alacağı kesinleşmekle belirgin ve muaccel bir alacak haline gelmektedir. Maddi tazminat boşanma hükmünün kesinleşmesi tarihinde hüküm ifade edeceği için faize boşanma davasının kesinleşmesi tarihinde hükmolunur. Ancak maddi tazminata ilişkin istek boşanma davası ile beraber değil de, boşanma hükmünün kesinleşmesinden sonra bir yıllık zamanaşımı süresi içerisinde ayrı bir dava ile istenmişse dava tarihinden itibaren faize hükmedilir.

5. Maddi Tazminatın Miktarının Azaltılması, Artırılması Veya Tazminatın Kaldırılması

İrat biçiminde ödenen maddi tazminat veya nafakayı gerektiren sebep ortadan kalkar yada önemli ölçüde azalır veya borçlunun mali gücü önemli ölçüde eksilirse, iradın indirilmesine veya kaldırılmasına karar verilebileceği gibi, değişen durumlara göre ve hakkaniyet gerektiriyorsa iradın arttırılmasına da karar verilebilir. Sözleşme veya hüküm ile kendisine maddi tazminat veya irat tesis edilmiş olan eşin yoksulluğunun ortadan kalkması, haysiyetsiz hayat sürmesi, bir evlenme akdi olmadan fiilen karı koca gibi yaşaması, yeniden evlenmesi veya eşlerden birinin ölmesi halinde, aksi taraflarca kararlaştırılmadıkça irat kesilecektir . TMK.’da bu düzenleme emredici nitelikte değildir. İrat şeklinde ödenmesine karar verilen maddi tazminatın kendiliğinden ortadan kalktığı durumlar, alacaklı tarafın yeniden evlenmesi veya taraflardan birinin ölümü durumlarıdır. Yeniden evlenme durumunda irat alacaklısının yeni bazı imkanlara kavuşması, bakım ve iaşesinin yeni eş tarafından sağlanacak olması sebebi ile iradın kalkması hakkaniyet gereğidir. Doktrinde, boşanma sebebiyle uğranılan zararın sadece bakım menfaatlerinin kaybından ibaret olmadığı, bu sebeple yeni evlenme ile irat alacaklısının bütün zararlarının kalkmayacağı, iradın kaldırılması konusunda takdirin hakime bırakılması gerektiğini ileri süren görüşler de mevcuttur. Maddi tazminatın kendiliğinden ortadan kalktığı durum olan taraflardan birinin ölümü sebebini inceleyecek olursak; maddi tazminat, tazminatı alacak olanın mirasçılarına geçer. Maddi tazminat, bakım yükümlülüğüne ilişkin ise ve irat şeklinde ödeniyorsa tazminata hak kazanan kişinin veya iradı ödeyen kimsenin ölmesiyle sona erer ve ölen eşin mirasçılarının ödemenin devamını isteme hakları kalmaz. Beklenen menfaatlerin kaybı nedeniyle maddi tazminatın ödenmesine hükmolunmuşsa ödemenin devamını talep etme hakları vardır.

6. Yetkili Ve Görevli Mahkeme

Maddi tazminatta görevli mahkeme aile mahkemesi olup, aile mahkemesi bulunmayan yerlerde Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulunca belirlenen asliye hukuk mahkemesi görevlidir. Yetkili mahkeme ise eşlerden birinin yerleşim yeri mahkemesi veya boşanma davasına bakan mahal mahkemesidir.

7. Maddi tazminat isteminde zamanaşımı

Maddi tazminat isteminde zamanaşımı Maddi tazminat istemi boşanma davasının fer‟i olarak boşanma davası ile birlikte ileri sürülebileceği gibi, boşanma kararından sonra da TMK madde 178 hükmü gereği boşanma hükmünün kesinleşmesinden itibaren bir yıllık zamanaşımı süresi içinde de ileri sürülebilir. Bu hükümle, boşanmadan ayrı talep edilen tazminat ve nafaka davaları ile eşlerin karşı karşıya gelmesi ve uyuşmazlıkların uzun süre devam etmesi önlenmek istenmiştir.

8. SONUÇ

Aile toplumun en küçük yapı taşını oluşturmaktadır ve toplumlar adına önemi tartışılamayacak kadar önemlidir. Ancak ailenin yapısını oluşturacak evlilik bir hak olduğu gibi, boşanmanın da bir haktır. Evlilik içi ilişkilerde taraflar sevgilerinin hatırına birçok duruma tahammül etmekte ancak boşanma ile artık aile içinde olup biten ne varsa ne kadar kırgınlık, üzüntü, sır varsa gün yüzüne çıkmakta, davalar sırasında taraflar birbirine düşmanmış gibi davranmaktadır. Boşanma sonrasında en çok sorun boşanmanın sonuçlarından olan mali konularda çıkmakta, taraflar çoğu zaman yaşanmışlıkların bedelini ödetmek amacı ile tazminat ve nafaka yoluna başvurmaktadır. Bu sebeple hak kayıplarına uğramamak için boşanma ve boşanmaya bağlı davaların yürütülme sürecinde gerekli önemi göstermek gerekecektir. Çalışmamızda bu sebeplerle boşanmanın eşler açısından sonuçlarından maddi tazminatı temel alarak detaylı bir şekilde izah etmeye çalıştık.